Phân tích kết quả xét nghiệm
Phân tích kết quả xét nghiệm
Đối tượng: Điều dưỡng Cao đẳng
Thời gian: 02 giờ (120 phút thực hành)
Sau khi học xong bài này, người học có khả năng:
Thực hiện đúng quy trình chuẩn bị người bệnh và kỹ thuật lấy mẫu nước tiểu giữa dòng.
Trình bày được trị số bình thường và ý nghĩa lâm sàng của 10 thông số nước tiểu cơ bản.
Đọc, phân tích và nhận định chính xác kết quả tổng phân tích nước tiểu bình thường và bất thường, từ đó lập kế hoạch chăm sóc phù hợp cho người bệnh.
1.1. Thời điểm lấy mẫu
Thời điểm lý tưởng nhất là lấy nước tiểu đầu tiên vào buổi sáng sớm.
Nước tiểu buổi sáng thường cô đặc hơn do được lưu giữ trong bàng quang qua đêm, ít chịu ảnh hưởng của vận động và thức ăn, giúp tăng độ tin cậy của một số thông số xét nghiệm.
1.2. Kỹ thuật lấy mẫu
Hướng dẫn người bệnh vệ sinh sạch tay và bộ phận sinh dục ngoài bằng nước sạch, không sử dụng các chất tẩy rửa mạnh.
Sử dụng lọ đựng mẫu vô khuẩn.
Thực hiện lấy nước tiểu giữa dòng: người bệnh bắt đầu tiểu bỏ phần nước tiểu đầu, sau đó hứng phần nước tiểu giữa dòng vào lọ, bỏ phần nước tiểu cuối.
Đậy kín nắp lọ, ghi đầy đủ thông tin người bệnh và thời điểm lấy mẫu.
Mục đích: Hạn chế tạp nhiễm vi khuẩn và tế bào từ niệu đạo, da và vùng sinh dục ngoài.
1.3. Bảo quản và vận chuyển mẫu
Mẫu nước tiểu nên được chuyển đến phòng xét nghiệm trong vòng 01 giờ sau khi lấy. Nếu chưa thể xét nghiệm ngay, cần bảo quản mẫu ở nhiệt độ 2–8°C theo quy định của phòng xét nghiệm.
Để mẫu nước tiểu quá lâu ở nhiệt độ phòng có thể gây biến đổi các thành phần:
pH tăng: Vi khuẩn sinh men urease phân hủy urê thành amoniac (NH₃), làm kiềm hóa nước tiểu.
Glucose giảm: Tế bào và vi khuẩn tiêu thụ glucose.
Cetone giảm: Acetone bay hơi.
Bilirubin giảm: Bị phân hủy khi tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng.
Urobilinogen giảm: Bị oxy hóa chuyển thành urobilin.
Nitrite có thể tăng: Vi khuẩn phát triển và chuyển hóa nitrate thành nitrite.
Độ trong giảm: Vi khuẩn sinh sôi, tế bào và tinh thể kết tủa làm nước tiểu đục hơn.
2.1. Tỷ trọng (SG – Specific Gravity):
- Bình thường: 1,015–1,025.
2.2. Độ pH (pH):
Bình thường: 4,8–7,4.
Trung bình khoảng 6,0–7,0.
2.3. Bạch cầu (LEU – Leukocyte):
Bình thường: Âm tính.
Tham chiếu: dưới 10 bạch cầu/µL.
2.4. Hồng cầu (ERY/BLD – Blood):
Bình thường: Âm tính.
Tham chiếu: dưới 10 hồng cầu/µL.
2.5. Nitrite (NIT):
- Bình thường: Âm tính (Negative).
2.6. Protein (PRO – Protein):
Bình thường: Âm tính.
Tham chiếu: dưới 0,1 g/L hoặc dưới 10 mg/dL.
2.7. Glucose (GLU – Glucose):
- Bình thường: Âm tính.
2.8. Thể cetone (KET – Ketone):
- Bình thường: Âm tính.
2.9. Bilirubin (BIL):
- Bình thường: Âm tính.
2.10. Urobilinogen (URO):
- Bình thường: Trong giới hạn tham chiếu của phòng xét nghiệm.
Lưu ý: Các trị số tham chiếu có thể khác nhau tùy loại que thử, máy phân tích và quy định của từng phòng xét nghiệm. Cần ưu tiên khoảng tham chiếu được in trên phiếu kết quả.
3.1. Tỷ trọng nước tiểu (SG – Specific Gravity)
Đánh giá khả năng cô đặc và pha loãng nước tiểu của thận.
Tỷ trọng nước tiểu thường thay đổi tùy thuộc vào lượng nước đưa vào cơ thể, lượng nước tiểu và các chất hòa tan trong nước tiểu.
Ý nghĩa lâm sàng:
Tỷ trọng tăng: Có thể gặp trong tình trạng mất nước, sốt, nôn ói, tiêu chảy hoặc đái tháo đường có glucose niệu.
Tỷ trọng giảm: Có thể gặp khi uống nhiều nước, đái tháo nhạt hoặc suy giảm khả năng cô đặc nước tiểu của thận.
Tỷ trọng cố định kéo dài: Có thể gợi ý tổn thương chức năng ống thận trong bệnh thận mạn.
Lưu ý: Không đánh giá chức năng thận chỉ dựa vào tỷ trọng nước tiểu mà cần kết hợp với creatinine máu, eGFR và các xét nghiệm khác.
3.2. Độ pH nước tiểu (pH)
Phản ánh tính acid hoặc kiềm của nước tiểu.
Độ pH chịu ảnh hưởng bởi:
Chế độ ăn: Ăn nhiều thịt có xu hướng làm nước tiểu acid hơn; chế độ ăn nhiều rau củ có thể làm nước tiểu kiềm hơn.
Tình trạng chuyển hóa acid–base của cơ thể.
Nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
Một số loại thuốc và bệnh lý chuyển hóa.
Ý nghĩa lâm sàng:
pH kiềm: Có thể gặp trong nhiễm khuẩn tiết niệu do vi khuẩn sinh men urease, điển hình là Proteus. Vi khuẩn phân hủy urê thành amoniac (NH₃), làm tăng pH nước tiểu. Môi trường kiềm thuận lợi cho sự hình thành sỏi struvite (magnesium ammonium phosphate), có thể phát triển thành sỏi san hô.
pH acid kéo dài: Làm tăng nguy cơ hình thành sỏi acid uric, loại sỏi thường không cản quang trên X-quang bụng không chuẩn bị.
3.3. Bạch cầu niệu (LEU – Leukocyte Esterase)
Que thử phát hiện enzyme leukocyte esterase được giải phóng chủ yếu từ bạch cầu hạt.
Ý nghĩa lâm sàng:
LEU dương tính: Gợi ý có bạch cầu trong nước tiểu, thường gặp trong nhiễm khuẩn tiết niệu (UTI).
Có thể gặp trong viêm thận mô kẽ hoặc các tình trạng viêm đường tiết niệu khác.
LEU dương tính không đồng nghĩa chắc chắn với nhiễm khuẩn tiết niệu, cần kết hợp triệu chứng lâm sàng, soi cặn lắng và cấy nước tiểu khi cần thiết.
3.4. Nitrite niệu (NIT – Nitrite)
Que thử phát hiện nitrite được hình thành khi một số vi khuẩn có khả năng chuyển hóa nitrate trong nước tiểu thành nitrite.
Các vi khuẩn đường ruột, đặc biệt là Escherichia coli (E. coli), thường có khả năng thực hiện quá trình này.
Ý nghĩa lâm sàng:
NIT dương tính: Có giá trị gợi ý nhiễm khuẩn tiết niệu do các vi khuẩn có khả năng khử nitrate.
Phản ứng chuyển nitrate thành nitrite cần thời gian lưu nước tiểu trong bàng quang, thường khoảng 4 giờ hoặc lâu hơn.
NIT âm tính không loại trừ nhiễm khuẩn tiết niệu.
Các nguyên nhân gây âm tính giả:
Người bệnh tiểu lắt nhắt, nước tiểu không lưu đủ thời gian trong bàng quang.
Nhiễm khuẩn do một số vi khuẩn Gram dương không có khả năng chuyển nitrate thành nitrite.
Chế độ ăn thiếu nitrate.
Nước tiểu quá loãng hoặc sử dụng vitamin C liều cao.
Khi LEU (+) và NIT (+) đồng thời, khả năng nhiễm khuẩn tiết niệu tăng lên đáng kể. Tuy nhiên, cần đánh giá kết hợp với triệu chứng và các xét nghiệm khác.
3.5. Hồng cầu niệu (ERY/BLD – Blood)
Que thử phát hiện hoạt tính của nhóm Heme trong hemoglobin và myoglobin.
Ý nghĩa lâm sàng:
Kết quả dương tính có thể gặp trong:
Tiểu máu do sỏi tiết niệu.
U đường tiết niệu.
Viêm cầu thận.
Nhiễm khuẩn tiết niệu.
Chấn thương đường tiết niệu.
Tiểu hemoglobin do tán huyết nội mạch.
Tiểu myoglobin do hội chứng tiêu cơ vân cấp, thường gặp sau chấn thương dập nát cơ hoặc bỏng nặng.
Lưu ý:
Que thử BLD dương tính không đồng nghĩa chắc chắn có hồng cầu nguyên vẹn trong nước tiểu. Cần soi cặn lắng nước tiểu để phân biệt hồng cầu, hemoglobin và myoglobin.
3.6. Protein niệu (PRO – Protein)
Que thử protein niệu thông thường chủ yếu phát hiện albumin, đặc biệt ở mức protein niệu có ý nghĩa lâm sàng.
Que thử thông thường có độ nhạy hạn chế đối với albumin niệu mức thấp (microalbumin niệu).
Ý nghĩa lâm sàng:
Protein niệu dương tính có thể gặp trong:
Hội chứng thận hư.
Viêm cầu thận cấp và mạn.
Bệnh thận do đái tháo đường.
Bệnh thận do tăng huyết áp.
Tiền sản giật.
Sốt cao, vận động thể lực gắng sức hoặc mất nước.
Lưu ý:
Que thử protein niệu thông thường không đủ nhạy để phát hiện albumin niệu mức thấp. Khi cần đánh giá tổn thương thận sớm ở người bệnh đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, nên thực hiện tỷ số albumin/creatinine niệu (UACR).
3.7. Glucose niệu (GLU – Glucose)
Trong điều kiện bình thường, glucose được lọc qua cầu thận và gần như được tái hấp thu hoàn toàn tại ống thận gần.
Ngưỡng tái hấp thu glucose của thận thường khoảng 180 mg/dL (10 mmol/L), tuy nhiên có thể thay đổi giữa các cá thể.
Ý nghĩa lâm sàng:
Glucose xuất hiện trong nước tiểu khi:
Đường huyết vượt quá ngưỡng tái hấp thu của thận, thường gặp trong bệnh đái tháo đường chưa kiểm soát.
Có tổn thương ống thận gần làm giảm khả năng tái hấp thu glucose.
Lưu ý:
Không sử dụng glucose niệu đơn thuần để chẩn đoán xác định đái tháo đường vì có thể bỏ sót người bệnh có đường huyết tăng nhưng chưa vượt ngưỡng tái hấp thu của thận.
Cần phối hợp xét nghiệm glucose máu lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose khi có chỉ định.
3.8. Thể cetone (KET – Ketone)
Thể cetone là các sản phẩm chuyển hóa của acid béo, bao gồm:
Acetoacetate (acid acetoacetic).
Beta-hydroxybutyrate (β-hydroxybutyric acid).
Acetone.
Que thử nước tiểu thông thường chủ yếu phát hiện acetoacetate, có thể phát hiện một phần acetone tùy loại que thử, nhưng không phát hiện trực tiếp beta-hydroxybutyrate.
Ý nghĩa lâm sàng:
KET dương tính có thể gặp trong:
Nhiễm toan cetone do đái tháo đường (DKA).
Nhịn đói kéo dài.
Nôn ói nhiều, đặc biệt ở phụ nữ mang thai.
Chế độ ăn ít carbohydrate hoặc chế độ ăn ketogenic (Keto).
Suy dinh dưỡng hoặc tình trạng tăng chuyển hóa.
Lưu ý:
Khi nghi ngờ nhiễm toan cetone do đái tháo đường, cần đánh giá đường huyết, khí máu, điện giải và beta-hydroxybutyrate máu. Không loại trừ DKA chỉ dựa vào kết quả cetone niệu âm tính.
3.9 và 3.10. Bilirubin (BIL) và Urobilinogen (URO)
Hai thông số này có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá chức năng gan, tình trạng tán huyết và tắc mật.
A. Vàng da trước gan (tán huyết)
Bilirubin niệu (BIL): Âm tính.
Urobilinogen niệu (URO): Tăng.
Giải thích: Tăng bilirubin gián tiếp, không tan trong nước nên không được đào thải qua thận. Tăng chuyển hóa bilirubin tại ruột làm tăng urobilinogen niệu.
B. Vàng da tại gan (viêm gan, xơ gan)
Bilirubin niệu (BIL): Có thể dương tính.
Urobilinogen niệu (URO): Có thể tăng hoặc giảm.
Giải thích: Tế bào gan tổn thương làm giảm khả năng xử lý và bài tiết bilirubin.
C. Vàng da sau gan (tắc mật)
Bilirubin niệu (BIL): Dương tính.
Urobilinogen niệu (URO): Giảm hoặc âm tính.
Giải thích: Bilirubin trực tiếp không xuống được ruột mà trào ngược vào máu, sau đó được đào thải qua thận.
Biểu hiện thường gặp:
Nước tiểu vàng sẫm như nước trà đặc.
Phân bạc màu.
Có thể xuất hiện ngứa da, vàng da và vàng mắt.
4.1. Vàng nhạt đến vàng hổ phách
Bình thường, do sắc tố urochrome.
Màu sắc thay đổi tùy thuộc lượng nước uống và mức độ cô đặc nước tiểu.
4.2. Đỏ tươi hoặc hồng
Có thể gặp trong tiểu máu đại thể do sỏi tiết niệu, u bàng quang, nhiễm khuẩn tiết niệu xuất huyết.
Cũng có thể do ăn thanh long đỏ, củ dền hoặc sử dụng Rifampicin.
4.3. Đỏ sẫm hoặc nâu đen
Có thể gặp trong tiểu hemoglobin, tiểu myoglobin, rối loạn chuyển hóa porphyrin.
Có thể liên quan đến sử dụng Metronidazole hoặc Chloroquine.
4.4. Vàng cam sẫm
Có thể gặp trong bệnh lý gan mật, tắc mật.
Có thể do sử dụng Phenazopyridine hoặc vitamin nhóm B liều cao.
4.5. Xanh lam hoặc xanh lục
Có thể do sử dụng xanh methylene (Mictasol Bleu, Domitazol), Propofol hoặc Amitriptyline.
Có thể gặp trong nhiễm khuẩn tiết niệu do Pseudomonas aeruginosa.
4.6. Trắng đục như nước vo gạo hoặc có mủ
Có thể gặp trong tiểu mủ do nhiễm khuẩn tiết niệu.
Tiểu dưỡng chấp.
Tiểu tinh thể phosphate hoặc urat.
Điều dưỡng thực hiện các kỹ năng sau:
Chuẩn bị dụng cụ lấy mẫu nước tiểu.
Hướng dẫn người bệnh vệ sinh bộ phận sinh dục ngoài.
Thực hiện kỹ thuật lấy mẫu nước tiểu giữa dòng.
Ghi nhãn, bảo quản và vận chuyển mẫu đúng quy định.
Thực hiện đọc kết quả que thử 10 thông số nước tiểu.
Phân tích và nhận định các kết quả bình thường, bất thường.
Ghi nhận kết quả và báo cáo những dấu hiệu bất thường cho bác sĩ.
Tình huống 1:
Người bệnh nam 65 tuổi nhập viện vì sốt, tiểu buốt, tiểu lắt nhắt. Kết quả tổng phân tích nước tiểu:
LEU: (+++)
NIT: (+)
BLD: (+)
PRO: (+)
pH: 8,0
Câu hỏi:
Nhận định những thông số bất thường.
Tình trạng trên gợi ý bệnh lý gì?
Điều dưỡng cần theo dõi và chăm sóc người bệnh như thế nào?
Tình huống 2:
Người bệnh nữ 45 tuổi có tiền sử đái tháo đường, nhập viện vì mệt mỏi, buồn nôn, đau bụng. Kết quả xét nghiệm nước tiểu:
GLU: (+++)
KET: (+++)
SG: 1,030
Câu hỏi:
Phân tích ý nghĩa các thông số bất thường.
Tình trạng trên gợi ý biến chứng gì?
Cần thực hiện những xét nghiệm nào để đánh giá và theo dõi người bệnh?
Trình bày được quy trình lấy mẫu nước tiểu giữa dòng.
Nêu được trị số tham chiếu của 10 thông số nước tiểu.
Phân tích được ý nghĩa lâm sàng của các thông số bất thường.
Nhận định được một số tình huống lâm sàng thường gặp.
Thực hiện đúng kỹ thuật và đảm bảo an toàn cho người bệnh.